Małżonek może mieć majątek osobisty, dotyczy to wszystkich małżeństw, a nie tylko tych które zdecydowały się na zawarcie małżeńskiej umowy majątkowej. Przepis art. 33 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wskazuje składniki, które stanowią majątek osobisty każdego z małżonków.
Składniki majątku osobistego (art. 33 k.r.o.)
Należą do niego:
a) przedmioty majątkowe nabyte przed powstaniem wspólności ustawowej;
b) przedmioty majątkowe nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, chyba że spadkodawca lub darczyńca inaczej postanowił;
c) przedmioty majątkowe służące wyłącznie do zaspokajania osobistych potrzeb jednego z małżonków;
d) prawa niezbywalne, które mogą przysługiwać tylko jednej osobie;
e) przedmioty uzyskane z tytułu odszkodowania za uszkodzenie ciała lub wywołanie rozstroju zdrowia albo z tytułu zadośćuczynienia za doznaną krzywdę; z wyłączeniem renty z tytułu niezdolności do pracy albo z powodu zwiększenia się jego potrzeb lub zmniejszenia widoków powodzenia na przyszłość;
f) wierzytelności z tytułu wynagrodzenia za pracę lub z tytułu innej działalności zarobkowej jednego z małżonków;
g) przedmioty majątkowe uzyskane z tytułu nagrody za osobiste osiągnięcia jednego z małżonków;
h) prawa autorskie i prawa pokrewne, prawa własności przemysłowej oraz inne prawa twórcy;
i) przedmioty majątkowe nabyte w zamian za składniki majątku osobistego.
Powyższy katalog ma charakter zamknięty. Oznacza to, że do tego majątku mogą przynależeć jedynie te przedmioty, które zostały w tym przepisie wyraźnie wymienione. Wszystkie przedmioty niewymienione w powyższym katalogu przynależą do majątku wspólnego małżonków. Fakt przynależności przedmiotu nabytego w trakcie trwania związku małżeńskiego do majątku osobistego musi udowodnić zainteresowany tymże małżonek.
Przedmioty osobiste każdego z małżonków
Przedmioty osobiste, które będą stanowić majątek osobisty to odzież, obuwie, przedmioty niezbędne z uwagi na stan zdrowia (np. wózek inwalidzki, sprzęt rehabilitacyjny), ale także przedmioty związane z osobistymi zamiłowaniami czy pasjami jednego z małżonków (np. sprzęt sportowy, instrument muzyczny).
Zaległe wynagrodzenie za pracę
Wierzytelności z tytułu wynagrodzenia za pracę lub z tytułu innej działalności zarobkowej jednego z małżonków są majątkiem osobistym. Punktem granicznym, od którego wynagrodzenie będzie zaliczane do majątku osobistego jest data ustania wspólności. Wypłata wynagrodzenia, jeśli następuje już po ustaniu wspólności, nawet jeśli dotyczy zapłaty za okres gdy jeszcze panowała wspólność ustawowa małżeńska będzie majątkiem osobistym.
Nagrody jednego z małżonków
Pod pojęciem nagród za osobiste osiągnięcia należy rozumieć nagrody za prace twórczą, a więc nagrody naukowe, artystyczne, nagrody uzyskane na konkursach (np. recytatorskim, wokalnym). Nie są nagrodami w rozumieniu art. 33 pkt 9 k.r.o. świadczenia pieniężne w postaci specjalnego dodatkowego wynagrodzenia np. premia czy trzynasta pensja. W orzecznictwie sądów powszechnych panuje także zgoda co do tego, iż wygrana w toto-lotka jest majątkiem wspólnym obu małżonków.
Surogacja – rozliczenie przedmiotów kupionych w czasie małżeństwa za środki z majątku osobistego jednego z małżonków
Majątek osobisty małżonka podlega ochronie także w trakcie trwania związku małżeńskiego. Nabycie w trakcie związku małżeńskiego przedmiotów za środki uzyskane ze sprzedaży składników majątku osobistego będzie równoznaczne z tym, że nowo nabyte przedmioty będą majątkiem osobistym. Dla przykładu, jeśli jeden z małżonków sprzeda odziedziczone mieszkanie i w zamian za uzyskane ze sprzedaży środki zakupi inny lokal to będzie on stanowić majątek osobisty jednego z małżonków. Należy jednak pamiętać, iż najczęściej w praktyce mamy do czynienia z surogacją wartościową, gdy przedmioty majątkowe zostały nabyte zarówno ze środków podlegających surogacji (w zamian za składniki majątku osobistego), jak i ze środków z majątku wspólnego.
Jak widać ustalenie co stanowi majątek osobisty, a co majątek wspólny może być problematyczne w szczególności, jeśli strony dysponowały majątkiem przed zawarciem związku małżeńskiego lub w jego toku postanowiły o ustanowieniu rozdzielności majątkowej. Każda sprawa wymaga indywidualnej analizy, a niniejszy wpis ma charakter wyłącznie informacyjno-edukacyjny.